Heldere en belangrijke uitleg over corona van dé expert in Nederland

Menigeen vraagt zich af hoe nou exact te handelen: kan ik op bezoek bij mijn mattie? Complottheorieën over corona gaan daarnaast als een malle rond, zo zou corona door Bill Gates in een Chinees lab zijn gemaakt om de Franse Gele Hesjes van straat te krijgen. Verder groeit per dag de angst voor wat nog komen gaat en de twijfel over de overheid goed handelt. En iedereen is ineens viroloog. Maar daarvan is er maar een de beste in Nederland, en dat is Marion Koopmans.

Marion Koopmans is hoogleraar virologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en geldt als een autoriteit op het gebied van de verspreiding van virussen. Ze was al betrokken bij de SARS-epidemie en de bestrijding van ebola in Afrika. Ze rent van spoedoverleg naar crisisberaad, helpt de regering adviseren, en blijft onvermoeibaar in touw om ook haar eigen team en andere onderzoekers te steunen. Ze is de ideale persoon om context te bieden bij alle informatie die soms tegenstrijdig is en tot meer onzekerheid leidt. Daarom ging De Correspondent ruim een uur in gesprek met haar. Daarvan is een uiterst verhelderende en enigszins ook vertrouwenwekkende podcast verschenen. Die kun je hieronder en -boven luisteren ]. Voor het gemak hebben wij een uitgebreide samenvatting gemaakt, dan hoef je die tergende muziek tussendoor ook niet te horen.

Hoe kan het dat we verrast zijn?

Volgens de hoogleraar is het erg pittig om het verhaal goed onder de aandacht te krijgen. “Het is verrassend hoe lastig het is om de situatie goed over te brengen, zelfs onder professionals. Dat vind ik bijzonder, want het is het pandemie-scenario dat we al heel lang kennen en waar al decennia draaiboeken voor zijn. Die zijn uitgewerkt met name met griep als model. Dat hele stappenplan van ‘1- het proberen te stoppen, lukt dat niet meer dan stap je over op het pakket aan maatregelen dat er is om de verspreiding te vertragen zodat de zorg het aankan’ is niet nieuw. Die draaiboeken zijn nu afgestoft.” Dat vindt presentator Lex Bohlmeijer opmerkelijk, want hoe kan het dat we nu verrast worden door een crisis, terwijl de draaiboeken al tientallen jaren klaar liggen?

“De boodschap dat infectieziektes vanuit de dierenwereld komen is de afgelopen jaren vaak onder de aandacht gebracht. Mers en sars kwamen ook van dieren en geven vergelijkbare longonstekingen. Ebola was wat dat betreft een shake up. Vanaf dat moment hebben de WHO en aangesloten landen besloten dat ze zich moeten voorbereiden op dergelijke pandemieën. Destijds is een lijst gemaakt met potentiële dreigingen van al bekende infecties. Voor die infecties zijn vaccinprogramma’s en draaiboeken gemaakt. En op die lijst staan sars en mers, twee coronavirussen. Daar hebben we nu een beetje plezier van, in de zin dat er al vaccin-onderzoeken liepen tegen die infecties. Die worden nu gebruikt om te kijken hoe snel ze kunnen worden aangepast naar dit virus. De eerste daarvan wordt nu al op mensen getest. Het zijn vooral de politiek en bevolking die overvallen zijn.”

Wat is een virus?

“Een virus een soort verzendpakketje, dat een doel heeft: het beschermen van genetisch materiaal en dat van a naar b transporteren”, aldus Marion. “Als dat een lichaamscel binnenkomt, heeft het alles bij zich om de machinerie van die cel aan het werk te zetten om nieuwe virussen te maken. Die cellen hebben daar last van, daar word je ziek van en het lichaam maakt daar afweer tegen en dat geeft ook symptomen. Het is de perfecte parasiet. Buiten het lichaam kan het niks, het moet echt binnendringen om nakomelingen te maken.”

Waarom is het ontstaan op een markt in China?

“Het is een virus dat uit dieren komt, welk dier weten we niet. Wat we wel weten is dat vergelijkbare virussen in vleermuizen voorkomen. Daarmee is niet het bewijs geleverd dat het rechtstreeks uit vleermuizen komt, het kan zijn dat daar een ander dier tussen heeft gezeten. Dat zou de massale verspreiding duiden en dat hebben we bij sars ook gezien,. Sars zat ook in vleermuizen maar kwam via civetkatten bij de mens. Die worden namelijk gegeten in sommige delen van de wereld.”

“Het is niet gek dat vleermuizen veel virussen dragen. Vleermuizen en andere knaagdieren hebben daar geen last van, het wordt pas een probleem als het op de mens overstapt. Dan wordt het gevaarlijk, dat weten we bijvoorbeeld ook van ebola. Maar dat gebeurt dus niet als je die dieren met rust laat. Het probleem zit hem in toenemende intensiteit van contact tussen wilde dieren en mensen, dat is in China bij uitstek gevaarlijk omdat daar veel wilde dieren worden gegeten. Nadat het virus het dier heeft verlaten, gaat de verspreiding van mens op mens.”

Wat weten we van dit virus?

“We kennen de genetische code en weten hoe die zich verhoudt tot andere corona-virussen. We weten ook dat het het dichtste bij sars ligt, wij virologen noemen het dan ook sarscoronavirus 2. Verschil is dat dit virus zich vermenigvuldigt in de neus. Dat verklaart waarschijnlijk waarom dit virus zo gemakkelijk en snel verspreidt tussen mensen. Met een hoest of proest verspreid je het al volop. Daarnaast kan iemand twee dagen na het eerste contact het virus al overbrengen, die snelheid zien we zelden.”

“De verspreiding gaat via druppeltjes. Als iemand hoest of niest krijg je zware druppeltjes die vrij snel weer neerslaan. Daarom is het advies ook om 1,5 meter afstand te bewaren. De tweede verspreidingsroute gaat via de handen. Daar hoest of nies je in, vervolgens besmet je een deurklink die iemand anders weer beetpakt. Als die daarna even aan zijn mond zit, besmet die zichzelf. Daarom is niezen en hoesten in de elleboog ook zo belangrijk, net zoals je handen wassen. Je zit gemiddeld namelijk twintig keer per uur aan je gezicht.”

Helpen mondkapjes en vitamine c?

“Het effect van mondkapjes is minimaal. Thuis en op straat heeft dat geen zin. Afstand houden is draag meer bij aan het indammen van corona. In de zorg zijn mondkapjes wel belangrijk, omdat die mensen veel dichter op hun patiënten staan. En het is van belang om met mondkapjes de besmette hoest- en niesdruppels van geïnfecteerden op te vangen. Over vitamine c lopen de meningen uiteen, dat het werkt komt vooral uit een bepaalde hoek. Het is vooral belangrijk om gezond en gevarieerd te eten.”

Helpen zonlicht en warmte?

“Daar zit een verhaal achter: gewone griepvirussen komen vooral in de winter voor. Dat komt door die druppeltjes. Hoe warmer en droger het is, hoe minder lang de virussen in de druppeltjes in tact blijven. Dus dat helpt. Maar we moeten er niet helemaal op rekenen. We zien de infectie ook in warme landen verspreiden, maar we hopen wel dat het een beetje helpt.”

Is het gevaarlijker dan een normaal griepvirus?

“Je moet het vergelijken met de grieppandemieën. De (milde) virussen die nu circuleren zijn ook ooit als een pandemie begonnen, van dieren overgestapt naar mensen. Dat is in 2009 gebeurd, in 1968, 1957 en 1918. Al die pandemieën waren verschillend. Die in 2009 ging ook heel snel, maar was relatief mild. Het andere uiterste is de pandemie van 1918, de Spaanse Griep. Daar wordt nu een beetje een vergelijking mee getrokken. Daar stierf ook ongeveer twee procent van de geïnfecteerden. De impact op de zorg was destijds ook enorm. Groot verschil was wel dat het aan het einde van de Eerste Wereldoorlog was, toen was er een hele andere gezondheidstoestand. Maar qua aantallen en verspreiding kijken de scenario’s wel naar die pandemie.”

“Elk jaar overlijden mensen aan griep. Zo hebben we een paar jaar geleden een stevig griepseizoen gehad wat 9.000 extra overledenen opleverde. Maar daar hadden we een vaccin voor. Het grootste verschil is dat het een nieuwe infectie is waar we minder vertrouwd mee zijn. Het is dus niet zomaar een griepje, ook al vindt sterfte vooral in dezelfde risicogroepen plaats. Maar het sterftecijfer ligt hoger en we zien dat tien procent zo ziek wordt dat ze intensive care nodig hebben. Het hoge aantal dat op de ic eindigt zagen we bij griep niet en dat is een groot probleem voor de gezondheidszorg.”

Is de zorg in Italië slechter dan hier, waardoor zij zo’n ramp hebben?

“Die indruk heb ik niet. Italië heeft de pech gehad dat zij de eerste introductiegolf hebben gemist. Dat heeft hen een beetje overvallen. Tegen de tijd dat duidelijk werd wat gaande was, waren al veel mensen geïnfecteerd. Daardoor kwam het al heel snel in een golf op de ziekenhuizen af. Hier hebben we een periode gehad, vanwege Italië, dat we wisten dat we moesten opletten. Zo hebben wij gezien dat er behoorlijk wat mensen het land binnenkwamen met de infectie. Aanvankelijk is geprobeerd om die uit eigen beweging zich te laten melden en hun contacten op te sporen. Op die manier werd getracht het virus in te dammen. Maar omdat heel veel mensen echt hele milde klachten hebben, is dat niet gelukt.”

“Daarom moeten mensen die ook maar een beetje kuchen thuis blijven, maar dat is lastig want dat doe je normaal ook niet. We hadden misschien iedereen die op vakantie is geweest twee weken in quarantaine moeten plaatsen. Maar toen was er nog geen geval in Nederland bekend en dat zouden we er echt niet doorkrijgen. Maar dat is wijsheid achteraf. Deze fase heeft zich in Italië ook voorgedaan, maar zij kwamen er pas achter toen de patiënten zich melden in het ziekenhuis. Wij hopen dus dat we er iets vroeger bij waren. Er waren echter al veel verschillende infectiesporen en toen kwam carnaval er nog overheen. Daardoor zien we in Nederland ook verschillen. Brabant lijkt voor te lopen op de rest. Het wordt nu spannend of de getroffen maatregelen effect sorteren, dat heeft twee weken nodig.”

Neemt de regering goede maatregelen?

“De manier waarop het nu besproken wordt, lijkt het alsof de boodschap is dat mensen ziek moeten worden. Zo van vier maar virusfeestjes, maar dat is niet de boodschap. Die luidt eigenlijk: het corona-virus is al zo wijd verspreid over de wereld dat het niet aannemelijk is dat dit gaat stoppen. Je kunt alles op slot gooien en proberen het volledig tegen te houden. Maar dan verschuif je het probleem. Want op een gegeven moment moet je de teugels laten vieren, maar dat kan niet als het nog in de rest van de wereld rondgaat. Dus dan zou het land permanent op slot moeten. Dat kan niet.”

“Dan kijk je naar eerdere virussen. Die zijn ooit een pandemie geweest maar nu een gewoon wintergriepjes. Naarmate meer mensen immuniteit opbouwen wordt de impact en verspreidingssnelheid minder. Dat is groepsimmuniteit. Als vijftig tot zestig procent dat heeft, is dat genoeg om de infectie weg te houden bij de zwakkeren. Die immuniteit kan, omdat er nog geen vaccin is, alleen maar groeien doordat mensen ziek worden. Maar dat moet wel gespreid gebeuren, om ervoor te zorgen dat de zorg het aankan. Uiteindelijk krijg je dan door natuurlijke immuniteit en vaccins groepsbescherming. Dan wordt het virus een ‘gewoon’ wintergriepje. China heeft ingezet op volledig isoleren en afdammen. Nu wordt het daar langzaamaan versoepeld. Maar het gevaar is dat er dan een nieuwe golf komt.”

Wat kunnen mensen zelf doen?

“Als ik de bomvolle winkels en parken zie omdat er nu tijd is om naartoe te gaan, dan denk ik: je hebt het niet helemaal begrepen. Als iedereen de richtlijnen volgt, hoeven we geen verdere maatregelen te nemen. De roep om een totale lockdown is meer vanwege het menselijke gedrag dan het nodig is in de bestrijding. We hebben allemaal hier een rol in. De adviezen volgen, houdt de verspreiding van dit virus tegen.”

“Dus houdt de afstand. Je kunt prima buiten sporten maar niet bovenop elkaar staan. Als je lichte klachten hebt waar je amper las van hebt: gewoon thuisblijven. Je kunt anderen besmetten. Als je dan toch naar buiten gaat en contact hebt met anderen, kan het zijn dat jouw grootouders daardoor op de ic belanden. Zo cru is het. Het is verder geen rocketscience, het is weten hoe die verspreiding gebeurt en dat in het dagelijkse leven inbouwen. Ik kan het filmpje van Mythbusters aanraden over het verschil tussen niezen in je elleboog of hand. Kijk daar naar en je snapt waarom je die maatregelen neemt.”

Hoe gaat het zich ontwikkelen?

“Het is bijzonder om te zien hoeveel eendracht er is. Dat ten eerste. Daardoor denk ik dat over vijf jaar het gewoon een van de griepvirussen is. Over tien jaar zijn we het vergeten. Maar de komende twee jaren houden we er last van, tot we een vaccin hebben. Ik ga er vanuit dat we tot die tijd ons leven wat anders moeten inrichten. Dat wordt de grote uitdaging: hoe gaan we dat doen? Het worden spannende tijden.”

Mythbusters: hoe te niezen

Podcast: in gesprek met viroloog Marion Koopmans